To pytanie, jakich w Polsce się już nie zadaje. Można na nie odpowiedzieć wymijająco, można popaść w grafomański patos. Postaram się jednak wypośrodkować. Z perspektywy trzydziestu lat od debiutu prasowego mogę chyba powiedzieć, że w moim przypadku to los, a z losem się nie dyskutuje. Zrobiłem wiele, żeby sobie jako poecie zaszkodzić, ale nic to nie dało. Poezja jest zaborczą kochanką i surowo karze za niewierność. Mnie skazała na życie z... wierszy. Najlepiej jednak na to pytanie odpowie napisany niedawno wiersz pt.: Rozrachunek.

 

 

 

Kiedy jest się pisarzem zawodowym, a ja takim jestem, trzeba pracować codziennie. A że jestem nocnym markiem, piszę zwykle wieczorami i nocą, niekiedy do białego rana. Oczywiście, pozwolę tu sobie sparafrazować słowa Biblii, Duch wieje kiedy chce. Raz się pracuje lepiej, raz gorzej. Niemniej codzienna praca daje wymierne efekty. Raz jest to przekład, innym razem wiersz dla dzieci czy, z rzadka, wiersz liryczny. Nie jestem jednak stachanowcem, nie piszę na wyścigi, bo literatura to nie bieg na sto metrów, tylko maraton, trzeba mądrze rozkładać siły, żeby mieć kondycję jak najdłużej. 

 

 

Jak już wcześniej powiedziałem, duch wieje kiedy chce. Wiele razy doświadczyłem takich sytuacji, że podczas robienia przekładów, pojawiały się niespodziewanie wiersze dla dzieci albo wiersze liryczne, tak było np. ubiegłej jesieni. Oczywiście pomysł pomysłowi nierówny, zwykle już na podstawie pierwszego wersu potrafię ocenić, czy wart jest zachodu. Kiedy pomysł jest małowartościowy, nie zmusza nas do zapisania, kiedy jest naprawdę ważny, nie pozwala się zbyć i wymusza odłożenie innych zajęć. Mimo wszystko nie jest to dla mnie przekleństwo, raczej jedna z tajemnic poezji. Przekleństwem jest przedłużający się okres posuchy pisarskiej, zniechęcenia, kiedy wszystko, co przychodzi do głowy wydaje się banalne i niegodne zanotowania. Na szczęście przed kompletną posuchą chroni mnie płodozmian literacki.   

 

 

Jednakowo poważnie traktuję pisanie limeryków, wierszy dla dzieci czy tekstów piosenek, nawet gdy są to piosenki, których nie jestem słuchaczem. Przede wszystkim więc staram się być rzetelny. W przypadku wierszy dla dzieci miałem to szczęście, że mogłem je „testować” na spotkaniach z dziecięcą publiką jeszcze zanim wydałem pierwszą książeczkę. Rzadko słuchałem uwag dorosłych, obserwowałem natomiast reakcje dzieci. To pozwoliło mi zorientować się, jaki sposób pisania odpowiada dzieciom najbardziej. Nie znaczy to jednak, że staram się schlebiać swojej publiczności. Wychodzę z założenia, że w wierszach dla dzieci nie należy unikać trudnych słów, bo kiedyś te trudne słowa trzeba poznać, lepiej wcześniej niż później. W przypadku liryki kieruję się wyłącznie własnym gustem. Piszę wiersze takie, jakie sam chciałbym czytać, dotykające spraw ważkich, nierzadko ostatecznych. A sam staram się nie czytać rzeczy poślednich, bo psują gust.

 

 

Napisałem dla dzieci tak wiele, że na pewno każde z nich znajdzie coś dla siebie. Wyznaję zasadę: baw i ucz, dlatego większość mojej twórczości dla najmłodszych ma charakter żartobliwy. Moje spotkania autorskie często są interakcyjne, dzieci w nich czynnie uczestniczą. Zazwyczaj nie przeraża ich nawet zabawa w dyktando na podstawie jednego z moich karkołomnych limeryków. Wielokrotnie mi mówiono, że mam dobry kontakt z dziećmi, może dlatego w zasadzie wszystkie spotkania są udane.

 

 

Przeczytałem kiedyś, że odkąd ludzkość zaczęła czytać, czyta mniej więcej ten sam procent populacji, a zawsze był to procent niewielki, z czego pewnie promil stanowią czytelnicy poezji. To mnie jednak zupełnie nie przeraża. Przecież Francuzi nigdy nie zaczytywali się Baudelaire’m, a Brytyjczycy Eliotem. Tylko w Związku Radzieckim poeci w pewnym okresie potrafili zapełnić publicznością całe stadiony, ale, trzeba to wyraźnie zaznaczyć, nie byli to autorzy formatu Baudelaire’a czy Eliota. Zły pieniądz zawsze wypiera dobry, dlatego Brodski nigdy nie wygra rywalizacji z Jewtuszenką czy Wozniesienskim. Ponadto w czasach komunistycznej dyktatury literatura, książka była namiastką lepszej, niedostępnej rzeczywistości, ucieczką na wyspy szczęśliwe. Oczywiście mówię to w wielkim skrócie. Generalnie, o czym doskonale wiedzieli już starożytni Rzymianie, ludzie potrzebują chleba i igrzysk. Współczesne igrzyska fundują nam stacje telewizyjne, a najtańszy chleb zapewniają sieci hipermarketów. Ludzie dali sobie wmówić, że są tyle warci, ile zdołają skonsumować, więc jedni żrą na potęgę, a inni mrą z głodu. Na szczęście istnieją światy alternatywne, w których jest miejsce na inne wartości, w tym i na poezję. Koniec sztuki oznacza koniec cywilizacji.

 

 

Rosjanie najlepiej wiedzą, jak zaistnieć, przecież rosyjscy futuryści i imażyniści byli prekursorami i mistrzami autoreklamy. Naturalnie, to był inny czas, epoka przedradiowa i przedtelewizyjna, a od paru ładnych lat żyjemy już w erze internetowej. Generalnie nie ma recepty na zaistnienie. Ważną rzeczą jest wiara, bo jak wiadomo, ona góry przenosi. Nie polecałbym jednak stawiania wszystkiego na jedną kartę, bo, jak pisał w jednym z wierszy Zbigniew Herbert, ci którzy przegrali – tańczą z dzwonkami u nóg w kajdanach śmiesznych strojów... a takich szczęściarzy jak Brodski jest niewielu. Na ciepłe posadki na amerykańskich uniwerkach nie ma co teraz liczyć. Są jednak uniwersytety miejscowe, które potrzebują pracowników naukowych. Natomiast ci, którzy nie widzą siebie w roli nauczycieli akademickich, niech uczą się śpiewu i gry na gitarze, niechby i na fujarce. Wiersz z akompaniamentem zawsze znajdzie więcej odbiorców niż wiersz deklamowany czy opublikowany w piśmie czy w Internecie. O Internecie wspomniałem nie bez kozery, bo do tego medium dostać się najłatwiej. To wielkie śmietnisko, w którym ukryte są perły i brylanty, ale, jak wiadomo, klejnoty potrzebują odpowiedniej oprawy, a na pewno nie są nią internetowe śmieci. Na szczęście istnieją jeszcze pisma tradycyjne, trzeba starać się w nich zaistnieć, bo ich czytelnicy, to także potencjalni nasi czytelnicy. Generalnie każdy sposób dotarcia do czytelnika jest dobry, choćby nawet miał to być współczesny samizdat.

 

 

Bez szkoły życia nie było by tego, co piszę. Zdecydowana większość moich wierszy jest bardzo realistyczna, choć ten realizm często jest sprytnie zamaskowany. Z kolei powieść, nad którą właśnie pracuję, jest mocno osadzona w realiach wschodniopolskiej prowincji, na której już przeszło dziewięć lat mieszkam. Żywe życie zawsze przerasta najbogatszą wyobraźnię. Myślę, że prawdziwe pisarstwo wyrasta z głębokiego przeżywania życia, swojego i innych. Pisarz nie może bać się życia ani odwracać się do niego plecami, bo życie to tworzywo literatury, zarówno tej realistycznej, jak i tej, która na pozór jest zupełnie oderwana od ziemskiej rzeczywistości.

 

 

Jak już wspominałem, piszę wiersze w różnych gatunkach, dlatego trudno mi powiedzieć, jaka tematyka jest mi najbliższa. Na pewno nie piszę erotyków i wierszy miłosnych, nie znaczy to jednak, że ten temat w mojej twórczości nie istnieje. Napisałem kilka tekstów piosenek, których tematem jest miłość. W liryce ostatnimi czasy zajmują mnie sprawy ostateczne. 

 

 

Z literaturą rosyjską zetknąłem się w szkole podstawowej. Potem była chwila przerwy, fascynacja poezją francuską, a potem już samodzielne poszukiwania, co nie było łatwe, bo autorzy, którzy mnie interesowali, nie byli ulubieńcami radzieckiej władzy, mam tu na myśli Achmatową, Mandelsztama czy Cwietajewą. Moje pierwsze próby translatorskie, rzecz jasna bardzo nieudolne, to wiersze Puszkina. Na szczęście nic się z tego nie zachowało. Potem był Błok i Jesienin, po drodze Szewczenko, którego czytałem w przekładzie na rosyjski, a z rosyjskiego tłumaczyłem na polski... Pod koniec liceum była fascynacja Jesieninem, która zaowocowała wieloma przekładami, które też jeszcze nie nadawały się do druku. Na początku studiów była z kolei fascynacja Wysockim, którego też namiętnie tłumaczyłem. Zrobiłem przekłady około 40 jego ballad, które mi zaginęły, więc teraz trudno stwierdzić, czy były dobre, czy fatalne. Myślę jednak, że od tłumaczenia Wysockiego zacząłem się jako profesjonalny tłumacz poezji. Mniej więcej w tamtym czasie powstały pierwsze dojrzałe przekłady Achmatowej, którą tłumaczyłem jeszcze pod koniec liceum. Od Achmatowej był tylko krok do Gumilowa, który zaczął być wydawany w okresie pieriestrojki. Z czasem doszli inni akmeiści i poeci do tego kręgu zbliżeni. I z grubsza rzecz biorąc trwa tak po dziś dzień. Jeśli zaś miałbym powiedzieć jednym słowem, co mnie szczególnie przyciąga w literaturze rosyjskiej, rzekłbym, że sam żywioł języka, którego struktura daje niesamowite możliwości formalne, o jakich mogą tylko pomarzyć poeci polscy.  

 

 

Każdy przekład to dla tłumacza wielka niewiadoma, pojedynek, dlatego niechętnie przystaję na robienie przekładów na zamówienie. Gdy wybieram sam, momentalnie staram się ocenić, czy z danym tekstem dam sobie radę. Oczywiście, po tylu latach tłumaczenia wierszy najwybitniejszych rosyjskich poetów XX wieku teoretycznie powinienem poradzić sobie niemal z każdym wierszem, w praktyce jest jednak inaczej. Niekiedy barierą nie do pokonania jest prostota i temperatura wiersza, która ulatuje w przekładzie. Kiedy indziej jest to gęstość frazy, nie dającej się wbić w polskie metrum. Osobną sprawą jest idiomatyka. Wprawdzie większość idiomów rosyjskich ma jakieś odpowiedniki w języku polskim, ale czasem kontekst sprawia, że nie sposób ten odpowiednik zastosować i zaczynają się schody do nieba. Dużą trudność sprawiają też terminy religijne. A czasem największym problemem jest po prostu rym, który musi mieć „tylko” odpowiednią ilość sylab. Paradoksalnie, niejednokrotni to, co na początku wydawało się nie do ugryzienia, poddaje się przekładowi najłatwiej.

 

 

Odpowiem wykrętnie. Robię wszystko, żeby ci Polacy, którzy w ogóle lubią poezję, lubili też poezję rosyjską. Twórczość wielu rosyjskich poetów wielokrotnie prezentowałem w programie II Polskiego Radia. Tylko w ubiegłym roku opublikowałem w różnych pismach i gazetach przekłady kilkudziesięciu wierszy poetów rosyjskich. W tym roku ukaże się w moim wyborze i przekładzie pierwszy w Polsce tom wierszy Michaiła Kuzmina. Aktualnie pracuję nad nie tłumaczonymi dotychczas na polski wierszami Josifa Brodskiego. A w zapasie mam około dwustu przekładów z kilkunastu poetów. Moje przekłady odnajduję często na różnych stronach internetowych, a przekład opublikowanego w prasie wiersza Władimira Britaniszskiego został wykorzystany nawet w spektaklu poznańskiego Teatru... tańca, o czym dowiedziałem się dopiero z Internetu. A to znaczy, że te wiersze żyją.

 

 

Niestety, oprócz talentu poetyckiego, w ogóle literackiego, mam też talent plastyczny, ukończyłem nawet liceum plastyczne i długo zamierzałem zostać piszącym malarzem albo malującym poetą. Po drodze były też przymiarki teatralne i poważnie rozważany pomysł zdawania do szkoły teatralnej. Związki z plastyką mam nadal bardzo bliskie, ponieważ od kilkunastu lat jestem mężem utalentowanej malarki i ilustratorki. Związki z teatrem po wielu latach rozbratu także się zacieśniły, jako że od przeszło sześciu lat jestem właścicielem oraz jedynym autorem i aktorem Jednoosobowej trupy walizkowej „Teatrzyk jak się patrzy”. A od biedy mógłbym być prezenterem radiowym lub dziennikarzem prasowym, w ostateczności – stróżem nocnym. Zresztą tego wszystkiego kiedyś po trosze zakosztowałem i – wygrała literatura.

 

 

Czytelników. Bez nich wiersz jest tylko martwym szlaczkiem na kartce książki lub portalu internetowego.